Monday, 31 October 2011

वैराग्य...विरक्ती आणि भीरक्ती


विरागी वृत्तीने जगणाऱ्यांविषयी माझ्या मनात आदरभाव असला तरी विरक्ती माझा स्थायीभाव नाही...पण कधीतरी  काही काळासाठी मी त्या 'मोड'मधे जाते खरी... हे अळवावरचं पाणी आहे हे पक्कं ठाऊक असतानाही
त्या वेळी ती भावना मनावर इतकी स्वार असते की पूछो मत...!
'वैराग्य आणि विरक्ती हे दोन समानार्थी शब्द आहेत की भिन्न अर्थच्छटेचे दोन शब्द आहेत..आणि असलाच तर त्यांच्यात नेमका फरक काय?..'या शंकेने एक दिवस मनात घर केलं आणि माझा पिच्छाच पुरवला..याचं उत्तर आपलं आपल्यालाच सापडणार नाही हे लक्षात आलं आणि मी उत्तरासाठी योग्य व्यक्ती शोधू लागले..सुदैवाने, अशा ज्ञानी व्यक्तींची भोवती कमतरता नव्हती.
प्रश्न  विचारुन जेमतेम 12 तास उलटले नसतील तर मनाचं समाधान करणारं, अर्थाच्या छटा उलगडून दाखवणारं उत्तर (तेही मला समजेल अशा भाषेत) मिळालं. या जगात जगताना सर्वसामान्य माणसाला ज्या इच्छा-आकांक्षा मोहात पाडतात त्या इच्छा-आकांक्षांचा एकदाही अनुभव न घेता त्यापासून निशचयपूर्वक दूर राहणं म्हणजे वैराग्य...आणि ज्या गोष्टींचा अनुभव पूर्वी घेतलेला आहे अशा गोष्टी आयुष्यात पुन्हा न करण्याचा निश्चय करणं म्हणजे विरक्ती.. वैराग्य हे अधिक स्थायी स्वरुपाचं असतं. म्हणजे  दोघांमधे  वैराग्याची 'यत्ता' वरची म्हणायची..(अर्थात्, सर्वसामान्यांसाठी विरक्ती हीसुध्दा अवघडच गोष्ट..)शब्दांमधला फरक समजून घेत असताना वैराग्यवृत्तीने राहणाऱ्या अनेक व्यक्ती डोळयांसमोर येऊन गेल्या.
मनातली शंका दूर झाल्याचा आनंद मिळाला..आणि आपण अर्थभेदाचा विचार न करता किती सैलपणे शब्द वापरत असतो हे लक्षात आलं.
विश्लेषणाने मनाचं समाधान झालं असलं तरी का कुणास ठाऊक दोन्ही शब्द मनात ठाण मांडून बसले..त्यांच्यातला अर्थभेद आठवून तशी माणसं शोधायचा मनाला चाळाच लागला. हे सगळं चालू असतानाच एक दिवस जेवताना माझा मुलगा मला म्हणाला, ' आई, मला दही वाढू नकोस...दह्याची मला भीरक्ती आली आहे.'
'भीरक्ती...म्हणजे रे काय?' मी कुतूहलाने विचारलं.
'भीरक्ती..म्हणजे भीतीतून आलेली विरक्ती..तुझ्याकडून परवा वैराग्य-विरक्तीबद्दल ऐकलं आणि माझ्या मनात आलं..कसल्यातरी भीतीपोटी आपण जेव्हा काही खाण्याचं टाळतो किंवा काही सवयी सोडतो तेव्हा ती भीतीतून आलेली विरक्ती असते. आता मी आवडत असूनही दही खात नाही कारण त्याच्यामुळे होणाऱ्या सर्दीची- त्या त्रासाची मला भीती आहे.' त्याने केलेला हा विचार मला एकदमच पटला..आपण बहुतेक माणसं आयुष्यभर याचाच तर अवलंब करत असतो...मनात आलं.
या भीरक्तीकडून विरक्तीकडे आणि तिथून वैराग्यापर्यंतचा प्रवास किती अवघड आहे याची जाणीव झाली. 'काहीतरी विपरीत झाल्याविशाय, शरीराला-मनाला त्रासदायक ठरल्याविशाय आपण कोणत्याही मोहाच्या पाशातून दूर जाऊ शकत नाही..किती प्रकारचे मोह आपल्या वाटेत असतात.. 'मनात विचार आला.
त्यानंतर काही दिवसांनी माणसाच्या हव्यासाबद्दल बोलणं चालू असताना माझा भाऊ मला म्हणाला,'काय माहित्ये का अश्विनी, आपण या जगात पाहुण्यासारखं राहायचं आहे हेच आपल्या लक्षात येत नाही...या अखंड जीवनप्रवाहात आपलं अस्तित्व किती क्षणांसाठी आहे हे लक्षात घेतलं तर अनेक मोहांपासून आपोआपच लांब राहू.. 'गेले काही दिवस मनात जो विचार चालू होता त्याचाच एक महत्त्वाचा दुवा त्याच्या बोलण्यातून गवसल्यासारखं वाटलं..आणि मनात प्रश्नांनी गर्दी केली...
'आपलं या जगातलं  'पाहुणेपण' लक्षात घेतलं तर खरंच आपण भीरक्तीपासून विरक्तीपर्यंत पोचू शकू?...इतरांचं सोडा, मला तरी जमेल का हे?...जे मला कळल्यासारखं वाटतंय ते कृतीत उतरवता येईल का कधी? '
-अश्विनी















1 comment:

  1. Very touching… Man or animal, everyone wishes for a home…security? Children? Family? What is it that drives you so much? Or its just survival of the race. Nature shows you the very intricate yet simple secrets of life….ani kharach apan manus swatahala khup hushar samjato..I am sure Aswini you have realized how insignificant we are…sometimes I feel our machine creation is so ridicules. Ti Sai khup advance asanar…Aplyala kalatach nahi te.
    Move on…More you speak with the inner you, much evolved you will be. And this blog of yours make me converse with Me. And perhaps then they will start understanding your emotions, your feelings .
    We humans are so muddled in thoughts ,can’t see thru ,coz we are so agitated, struggling….didn’t you expressed your struggle for the perfect motherhood? Tell me things we do without struggle… there must be…..

    ReplyDelete