Friday, 24 February 2012

'मूक'नायक



किती माणसं असतात आपलं आयुष्य घडवणारी...कोणताही 'पाठ घेताकोणताही 'सल्ला देताही खूप काही शिकवणारी...सहवासातून अनेक मूल्यांची रुजवण करणारी...आपल्या चांगल्या आणि वाईटदोन्ही दिवसांत ही माणसं आपल्या अवतीभवती त्यांच्या कामात गर्क असतात. पण त्यांचं नुसतं 'असणंमरगळ आलेल्या मनाला उभारी देतं आणि सुखाच्या क्षणी बेहोश होण्यापासून परावृत्त करतं. फक्त आजूबाजूच्या गोतावळयात त्यांची 'नेमकीओळख आपल्याला पटावी लागते. (आम्हां भावंडांचं भाग्य कीअशा माणसांना ओळखण्याची नजर आमच्या आईवडिलांनी दिली आणि त्यांच्याबद्दल कायम कृतज्ञ राहण्याची वृत्ती आमच्यात रुजवली.)
माझ्यासाठी आण्णांचं स्थान अशांमधे अग्रभागी...आण्णा म्हणजे डॉसिताम्हणकरज्ञान प्रबोधिनीचे संस्थापक सदस्य...संस्थापक संचालक कै.आप्पा पेंडसे यांच्या निधनानंतर काही काळ संचालकपदाची म्हणजे प्रमुखपदाची धुरा सांभाळणारे... कसोटीच्या काळात संस्थेचं खंबीर नेतृत्व करणारे आणि नियोजित संचालक येताच त्यांच्या हाती कार्यभार सोपवूनकार्यकर्ता वृत्तीने पुन्हा नव्या कामात स्वत:ला झोकून देणारे...मी प्रबोधिनीचं काम करायला लागले तेव्हा बऱ्याच ज्येष्ठ कार्यकर्त्यांच्या कर्तृत्वाबद्दल ऐकलं होतंवेगवेगळया कार्यक्रमांच्या निमित्ताने त्यापैकी काहींचं दुरुन दर्शनही झालं होतंया कामातली मुळाक्षरं गिरवणारी माझ्यासारखी कार्यकर्ती पुढे जाऊन बोलणं ही म्हटलं तर अशक्य गोष्ट होती'त्यांच्याशी बोलावंत्यांचं काम जाणून घ्यावंसं तर वाटतंय पण सर्वांसमोर जायचा संकोच तसं करु देत नाही', मनातल्या या उलघालीवर मी तोडगा काढला. प्रबोधिनीच्या कामाबरोबर मी पत्रकारही असण्याचा इथे उपयोग झाला.
किल्लारीच्या भूकंपाची झळ बसलेल्या हराळी या गावात प्रबोधिनीचं नवं काम उभं राहत होतं. शेतकऱ्यांच्या मुलांसाठीची निवासी शेतीशाळा. या वैराण वाळवंटात आण्णांच्या कल्पक नेतृत्वातून नंदनवन आकार घेतंय हे ऐकून होते..ते बघण्यासाठी आणि त्यावर दीर्घ लेख लिहिण्यासाठी मी 10 वर्षांपूर्वी हराळीत पोहोचले. ती माझी आणि आण्णांची पहिली भेट. त्यांच्याबरोबर त्या प्रकल्पावर असणाऱ्या प्रबोधिनीच्या ज्येष्ठ कार्यकर्त्या लताताईया दोघांनाही प्रथम भेटत होते. लताताईंचं बोलणं अतिशय आपुलकीचंथेट काळजाला 
भिडणारं...आमच्यामधलं सर्व प्रकारचं 'अंतरपुसून टाकणारं. त्यामुळे त्यांच्याशी अगदी लगेचच नातं जुळलंत्यामानाने आण्णा मितभाषी. अखंड कामात व्यग्र आणि खरं तर कामातूनच संवाद साधणारे. मात्र जे काही शब्द बोलतील ते आठवणीत राहावेत असे. त्यावेळी सत्तरीच्या उंबरठयावर असलेल्या आण्णांचा दिवस पहाटे चारच्या सुमारास सुरू होत असे आणि रात्री नऊ-साडेनऊच्या सुमारास संपत असे. )आजही या दिनक्रमात बदल झालेला नाही.) जागृतावस्थेतला बहुतेक सर्व वेळ हा फक्त आणि फक्त कामासाठीकामात बदल हाच विरंगुळा. मी हे सर्व पाहत होते आणि थक्क होत होतेनकळतस्वत:च्या वाया चाललेल्या वेळेची तुलना त्यांच्या कार्यमग्नतेशी करत होते. शांत राहूनही दबदबा कसा असू शकतो याचा वस्तुपाठ म्हणजे आण्णा'दमलोथकलोया शब्दांना हद्दपार केलेलं त्यांचं जगणं आजूबाजूच्या अल्पशिक्षित-अशिक्षितांनाही प्रेरणा देणारं. 'आपण नाही तरआपलं काम बोललं पाहिजे', ही शिकवण आण्णांच्या सहवासानं दिली. आमच्यात काही शब्दांची देवाणघेवाण व्हायची ती जेवणाच्या टेबलावर. त्यात घरच्यांची चौकशीमाझ्या कामाचं स्वरुपमी हराळीत काय पाहिलं याची चौकशी असे. आणखी काय पाहायला हवं, कोणाशी बोलायला हवं असं सुचवणं असे. दर्जेदार शिक्षणाचं कायमचं दुर्भिक्ष आणि पुरेशा पावसाअभावी वैराण वाळवंट असलेला हा भागत्याचा आण्णा-लताताईंनी केलेला कायापालट बघून मी थक्क होत होतेअतिशय कमी पावसाच्या प्रदेशातमूळच्या शेतकरी नसलेल्या पण प्रयोगशील वृत्तीच्या आण्णांनी जे उभं केलं आहे ते प्रत्यक्ष पाहायला हवं असंचस्वप्नवत वाटणारी गोष्ट सत्यात आणणं म्हणजे  हराळीचा प्रकल्प आणि त्याचे मुख्य शिल्पकार आण्णा. आज 'समृध्दीची प्रसन्न झुळूक अनुभवणाराहा प्रदेश म्हणजे आण्णांच्या वयाची साठी ओलांडल्यानंतर उभ्या केलेल्या कामाचं मूर्तिमंत प्रतीक! हाती घेतलेलं प्रत्येक काम हे देखणं आणि सर्वांच्या हिताचा विचार करुन करणं हे त्यांचं वैशिष्टय आहे. खरं तर उठल्यापासून रात्री निजेपर्यंत ते जे काही करतात ते केवळ समाजासाठीच; पण तेही नेटकंपरिपूर्ण करण्याचा त्यांचा आग्रह असतो...
एका वर्षी मी हराळीचं वार्षिक वृत्त करण्यासाठी तिथे आठवडाभर मुक्कामाला होते. वार्षिक वृत्ताच्या निमित्ताने तिथल्या कामाचा वर्षभराचा आढावा घ्यायचा होतातोही वेगवेगळया विभागात काम करणाऱ्या माणसांशी बोलून...अगदी स्वयंपाकघरात काम करणाऱ्या मावशांचं मतही तितकंच मोलाचं असणार होतं. आपल्या कामात त्यांना आलेले अनुभव त्यांनी सांगावेत अशी अपेक्षा होती. सर्वच जण अगदी मोकळेपणी बोललेभरभरुन बोलले. कामातून मिळणारा आनंदआण्णा-लताताईंसारख्या ज्येष्ठांकडून मिळणारी आपुलकीची वागणूकप्रत्येक कामाच्या नियोजनावर आण्णांचं असलेलं बारीक लक्ष आणि त्याच वेळी जबाबदारी सोपवलेल्या व्यक्तीला वाढायला दिलेली 'स्पेसत्यांच्या प्रांजळ निवेदनातून माझ्यापर्यंत पोचत होतीआण्णांच्या व्यक्तिमत्त्वाचं कॅलिडोस्कोपिक दर्शन घडत होतं. अनेक पुरस्कार ओवाळून टाकावेत असं काम करणारा हा महात्मा कसलीही अपेक्षा  करता महाराष्ट्राच्या एका कोपऱ्यात शांतपणे मनुष्यघडणीच्या कामात व्यग्र आहे. अनेकांपर्यंत त्यांचं मोठेपण अजून पोचलेलंच नाही आणि त्याची आण्णांना तमाही नाही. प्रबोधिनीचा हा जो प्रकल्प उभा आहे त्याचे आपण मालक नाही तर 'व्यवस्थापकआहोतत्याच्यावर आपला मालकी हक्क नाही याची कृतीतून जाणीव करुन देणारे आण्णा. अगदी एक लहानसा प्रसंग याची साक्ष देतोया मुक्कामाच्या वेळी मी निघाले तेव्हा मला तिथल्या नर्सरीतून एक रोप भेट देण्यात आलं आणि माझ्या आवडीची आणखी दोन रोपं मी घेतली. माझ्या पिशवीत तीन रोपं पाहिलेल्या आण्णांनी मला निरोप पाठवला, ''ताईंना म्हणावं कीएक रोप तुम्हांला हराळीची भेट म्हणून दिलं आहे. बाकीच्या रोपांचे पैसे द्यावे लागतील.'' खरं तर हा निरोप येण्याआधीच मी पैसे दिले होते पण आपला एक लहानात लहान कार्यकर्ताही वावगं वागू नये यासाठी ते किती दक्ष असतात याचं दर्शन मला घडलं.
व्यवहारात काटेकोर असणाऱ्या आण्णांचं आणखी एक रुप मला त्यावेळी दिसलं. आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणाहून खाली येण्यापूर्वी मी माझी बॅग पॅसेजमधे ठेवली आणि खोलीचं दार बंद करायला वळले. तेवढयातमला निरोप द्यायला आलेल्या आण्णांनी अगदी सहज माझी ती अवजड बॅग उचलली. माझं लक्ष जाताच मी घाईघाईने बॅग घ्यायला धावले, '' अहो,किती जड आहे ही बॅग. खाली कशा न्याल तुम्ही?'' मला म्हणाले. त्यांच्या स्वरातली आपुलकी माझ्या हृदयाला स्पर्शून गेलीमी कसंबसं इतकंच म्हटलं, ''आण्णाप्लीज लाजवू नका मला...मी माझी बॅगही उचलू शकले नाही तर काय शिकले तुमच्याबरोबर राहून?'' डोळयांत जमा झालेल्या अश्रूंनी आण्णांसमोर वाकलेपायावर डोकं ठेवून नमस्कार केला. तेव्हा हा मूकनायक शांतपणे हात जोडून मला निरोप देत होता...
-अश्विनी

No comments:

Post a Comment